به نام خدا

متن سخنرانی جناب آقاي دکتر عليرضا صالح ، معاون برنامه ريزي  استانداری اصفهان

در خصوص جایگاه نانوتکنولوژی در توسعه اقتصادی با رویکرد بررسی اندیشه های زنده یاد دکتر حسین عظیمی آراني

در جمع منتخبان پژوهش سراهاي دانش آموزي استان اصفهان  در همایش " فناوری نانو"

و آيين بزرگداشت مقام علمي زنده یاد دکتر حسین عظیمی آراني

كانون فرهنگي تربيتي سردار شهيد قاسم عربيان شهرستان آران و بيدگل - 21/2/1387

بسم الله الرحمن الرحيم

ميلاد حضرت زینب عليها السلام و روز پرستار و همچنين بزرگداشت مقام معلم را تبریک می گویم و درباره تحولات علم  و فن به ویژه در بخش فناوری نانو و ارتباط آن با اندیشه های بزرگ مرد توسعه و اقتصاد ، زنده یاد دکتر حسین عظیمی آراني ، مطالبي تقديم حضورتان مي كنم .

در پنجمين سال فقدان آن استاد فرزانه ، يادش را گرامي مي داريم . سابقه آشنایی من با مرحوم دکتر عظیمی آراني به سال 1365 در دانشگاه شهید بهشتی دردرس اقتصاد ایران ، بر می گردد . دکتر عظیمی در سال 1366 ريیس دفتر آموزش سازمان برنامه و بودجه بود و همواره تشویق مي کردند که دوره فوق لیسانس دانشکده اقتصاد دانشگاه تهران ، رشته برنامه ریزی و توسعه را انتخاب کنم ، دردوره دكترا هم در دانشگاه تهران در خدمت ایشان بودم و افتخارمي كنم که حدود 15 سال شاگرد اين پرچم دار علم توسعه در ایران كه افتخاری برای ما کویری هاست ، بوده ام .

به اعتقاد دکتر عظیمی زمانی یک کشور توسعه یافته تلقي شود که ظرفیت هایش  را بر مبنای علم  و فن افزایش داده و تحولات علمی و فنی را به عنوان بزرگترین عامل توسعه ، مد نظر قرار دهد .

با اين وصف ابتدا به مبانی توسعه و ارتباط آن با علم و فن پرداخته سپس درباره تحولاتی که نانوتکنولوژی به وجود آورده و صحنه متفاوتی از توسعه و اقتصاد را فرا روی ما گذاشته است ، مطالبي ارايه مي كنم .

"توسعه" بر مبنای سه محور اساسي "علم و فن" ، "نیروی انسانی" و "منابع طبیعی" استواراست. منابع طبيعي و نیروی انسانی متأثر از علم و فن است و منابع طبیعی در هر جامعه ای به تبع علم و فن تعریف می شود . به عنوان مثال ، تا زمانی که انرژی هسته ای را در بطن ذرات مادی خلقت (اتم) نشناخته ايم ، انرژی اتمي جزو منابع طبیعی يك كشور تلقي نمي شود و  حتی تا زمانی که انرژي فسیلی را هم نشناخته ايم ، نفت و زغال سنگ هم به عنوان منابع طبيعي به شمار نمي رود . به عبارت ديگر صرف وجود اتم يا فسيل ها ، اين مواد به "منابع" تبديل نمي شود .

پس منابع طبيعي متأثر از تحولات علم و فن بوده و تعریف و دامنه آن متغیر است ، يعني هر چه علم و فن بیشتری داشته باشیم ، گستره منابع طبیعی مان نيز متفاوت ترخواهد بود و در واقع اين علم و فن است که می تواند برای ما تولید منابع کند.

به عنوان مثال ، آب باران را در نظر بگیرید ، سالیان سال ، باران وجود داشته است ولی زمانی که تحولات علمی به ما کمک کرد تا بتوانیم همین آب ها را مهار کنیم و از انرژی آن استفاده کنیم ، به عنوان یک منبع سرشار تلقي شد .

 پس در هر جامعه ای که علم و فن بالاتر باشد ، منابع بیشتري در دسترس خواهد بود و اين علم و فن است که منابع طبیعی را تعریف می کند . نتيجه اينكه در جامعه سنتی علم و فن محدود است و منابع طبيعي هم محدود ولي درجوامع مدرن به تبع بكار گيري علم و فن ،  منابع بیشتری دردسترس است .

اما محور سوم توسعه كه "نيروي انساني" است . براي اينكه نیروی انسانی داراي مؤلفه قدرت تولید شود بايد اين ويژگي ها را داشته باشد : انگيزه ، دانش ، مهارت ، استقامت و انرژي .

به عبارت ديگر قدرت توليدي انسان در فرآيند توليد به اين ويژگي ها وابسته است . نیروی انسانی تا چه حدی دارای  انرژی و استقامت است؟ انگیزه کار و فعالیت دارد؟ چه مقدار مهارت برای به کارگیری دانش و شناخت خودش در صحنه تولید دارد؟ از نگاه دکتر عظیمی همين ویژگی ها است كه جامعه سنتی و مدرن را از يكديگر تفكيك مي كند .  

در دوران ماقبل صنعتی اساس تولید بر مبناي انرژی بازوی انسان و حیوان بوده و اين انرژي در مقايسه با انرژي مصنوعي  امروزي محدود است . در اين جوامع با توجه به ساختار بسته اجتماعي ، انگيزه ، كار و تلاش هم محدود است .

اینکه چقدر افراد انگیزه داشته باشند و ساختارهای اجتماعی موجود جامعه ، بتواند این انگیزه را بیشتر به کار بگیرد به سطح دانش برمی گردد  .

 پس در جامعه سنتي چون علم و فن محدود است و نيروي انساني هم با محدوديت مواجه است ، منابع هم به شدت محدود مي شود و فرآيند توسعه شكل نمي گيرد .

به اين ترتيب در جامعه سنتی هر سه محوراساسي توسعه يعني "علم و فن" ، "نیروی انسانی" و "منابع طبيعي" ،  همگی محدود هستند  و حتي با به کارگیری و تلفيق این سه محور محدود ، تولید محدودی را هم به جامعه ارايه می دهد.

علم و فن مورد استفاده در عرصه توليد و اقتصاد كشورمان ، ايران ، تا اوایل قرن بیستم ، نمونه اي از يك جامعه سنتي است كه در اين دوره  علم و فن مورد استفاده در مهار منابع كشور و آگاهي هاي علمي و فني محدود بوده است . 

 به طور کلی دو مکانیزم کسب علم و فن و همچنين روش انتقال آنها ، دو جامعه سنتی و مدرن را از هم تفکیک می كند .

 در جامعه سنتی کسب علم و فن به صورت آزمون و خطا در صحنه تولید مطرح است تا به یک سری تجربیاتی برسیم و  روش انتقال آن هم به شيوه استاد -  شاگردی و ممارست هایی است که در کنار صحنه تولید ، می توانیم داشته باشیم .

ولی در جامعه مدرن صنعتی روش کسب علم و فن به صورت مطالعات کتابخانه ای و آزمون های آزمایشگاهی است و روش انتقال آن هم از طریق برگزاري دوره ها و ارايه بسته های آموزشی از پيش تعيين شده است.

این دو تحولی که براي کسب علم و فن و روش انتقال آنها بوجود آمده ، باعث شده است كه بشر در دوران مدرن ، موفق به صرفه جويي هاي عظيمي در نادرترين منابع خود يعني "زمان" شود و بازدهي عوامل را به شدت افزايش دهد .

دردهه هاي اخير 3 فناوري تسخير كننده "فناوري اطلاعات" ، "نانو فناوري" و "زيست فناوري" ، دنياي تازه اي را فراروي انسان ها قرار داده است اما در بين اين فناوری های جدید ، فناوری نانو پیشرو بوده و حتي در زیست فناوری و فناوری اطلاعات هم تاثير گذار بوده و دنیای متفاوتی را فراروی تحلیل گران اقتصادی و توسعه ايجاد كرده است .

امروزه در زمینه نانوفناوری سرمایه گذاری زیادی صورت گرفته است و از اين فناوری به عنوان رنسانس فناوري یاد می کنند چرا که جریان سرمایه گذاری را روان كرده و محصولات متکی بر این فناوری ، جهش بزرگی را ایجاد می کند و بحث متفاوتی را نسبت به توسعه اقتصادی فرا روی مان قرار می دهد که هم نیروی انسانی مان و هم استفاده از منابع طبيعي مان را به شدت تحت تاثير قرار می دهد.

اگر در این راستا حرکت کنیم ، می توانیم فرآیندهای توسعه را دنبال کنیم و اگردر اینجا متوقف شویم دیگر نمی توانیم خودمان را با کشورهای دیگر مقایسه کنیم و بگوییم کجا قرار داریم . این جهش بزرگ هم در رفاه و هم درکیفیت زندگی افراد تاثير گذار است و همچنين جابجایی های بزرگ اقتصادی را در دنیا به وجود می آورد .

وظيفه علم ، کشف راز خلقت هست و علم نانو که طیف بسیار وسیعی را دنبال می کند ، در خود خلقت وجود داشته است. در كوچكترين سلول انساني همه اطلاعات مربوط به يك موجود زنده از قبيل رنگ مو ، رشد استخوان و عصب ها وجود دارد و حتي در قسمت بسيار كوچكي از سلول به نام DNA كه شامل حدود 50 اتم است ، همه اين اطلاعات ذخيره مي شود .

در نانوفناوری استفاده از موادی که فوق العاده کوچک و منظم هستند و دنیای دیگری را براي شما پديد مي آورد ، مد نظر است . در نظر بگیرید ، میلیون ها نانو ربات وارد رگ ها ي بدن انسان شوند و از طریق نانو کپسول ها ، دقیقاً سراغ سلولی بروند که می خواهند درمان کنند ، اين در دنیای پزشکی چه تحولی ایجاد مي کند.

علم بشري در حال حاضر در آستانه چنگ اندازي به عرصه ساختارهاي بسيار پيچيده با ظرافت نانومتري است . اين علم عرصه هايي را فراروي بشر قرار مي دهد که بشر در دو دهه قبل حتی از تصورآن هم عاجز بوده است . پس ما برنامه ریزان باید در این زمینه دقت نظر داشته باشيم ، دیگر نمی توانیم به تحقیقات به صورت سنتی نگاه کنیم و باید این رشته از علم بتواند در تحقیقات ما به عنوان اصل دنبال شود . 

ساخت مواد بسیار سبک و محکم برای مصارف مرسوم که ممکن است صنایع قدیمی مثل فولاد و سایر مواد را با ورشکستی روبرو کند كه به تبع آن به شدت تقاضاي سوخت های فسيلي  را كاهش خواهد داد .

همه گیر شدن ابرکامپیوترهاي بسیار قوی ، کوچک و کم مصرف و حتی سلاح هایی که بسیار کوچک و هوشمند و دوربردتر و حتی نامرئی در مقابل رادارها ، تعريف جديدي از امنيت و فضاي امنيتي را فراروي كشور ها و حكومت ها قرار مي دهد و اگر چنین شرایطی برای ما بوجود بیاورد به طور قطع تعریف ما از امنیت متفاوت خواهد بود.

پس می بینیم ابعاد این علم خودش را هم در توسعه اقتصادی و هم در امنیت و مباحث پزشکی نشان می دهد . از طریق این علم و یا شناسایی سریع کلیه خصوصیت های ژنتیکی ، اخلاقی و استعدادهای ابتلا به بیماری ، همراه  با ارسال دقيق دارو به نشاني هاي مورد نظر در بدن كه افزايش طول عمر را نتيجه مي دهد ، انقلابي در دنياي پزشكي و سلامت بوجود خواهد آورد . همچنين از بين بردن كامل عوامل خطرناك جنگ هاي شيميايي و ميكروبي و آلاينده هاي زيست محيطي و در نهايت توليد انبوه مواد و ابزارهايي كه تا قبل از اين عملي و اقتصادي نبوده اند ، دنياي متفاوتي را فراروي تحليل گران و فعالان اقتصادي قرار خواهد داد .

به طور کلی فناوري نانو توانايي بدست گرفتن کنترل ماده در ابعاد نانومتری (مولكولي) و بهره برداری از خواص و پديده هاي اين بعد در مواد ، ابزارها و روش هاي نوين است .

 حال اين سئوال را مطرح مي كنيم ، مگرتعريف توسعه اقتصادی چيست ؟ تعريف توسعه اقتصادي این است که رفاه و شرایط بهتری را برای مردم بوجود آورد تا از منابع و امکانات موجود به بهترین شكل استفاده بشود . با این تعاریفی که داشتیم ، نانوفناوری و نانوعلم ، بیشترین کمک را به علم توسعه خواهد کرد.

اینها نکاتی در مورد نانوفناوری بود که با بهره گيري از مقالات شما بزرگواران این رشته بيان شد ولی اگر به دیدگاه های مرحوم دکتر عظیمی برگردیم ، نکته ای که از ديدگاه اين استاد فرزانه مطرح است اینکه ، ما همواره بايد از آموزش و پرورش شروع کنیم و برای این که بتوانیم روحیه علمی را در دانش آموزان مان نهادینه کنیم ، باید آموزش ابتدایی را دنبال کنیم تا روحیه پرسش گری در اين مقطع بوجود آید . به عقيده دكتر عظيمي روحیه علمی ، اخلاق علمی ، برابری طلبی در برابر قانون و احترام به قانون از آموزش و پرورش نشأت می گیرد و این را نقطه تحول توسعه ای می دانست . دكتر عظيمي همیشه اين سؤال را مطرح می کرد که : بررسی کنیم روحیه ی علمی بچه هايمان قبل از این که وارد دبستان می شوند ، بیشتر است یا زمانی که از دبستان فارغ التحصیل می شوند؟

دكتر عظيمي از اینكه نتوانیم روحیه علمی بچه ها را در دوره ابتدایی که شخصیت آنها شکل می گیرد ، بوجود آوریم ، نگران بود  و این بحث را مطرح می کردند : یک بچه قبل از این که وارد مدرسه بشود روحیه ی علمی دارد ، از همه چیز می پرسد ، مدام از تمام یک خانواده پنج شش نفره سؤال می کند ، این چیست ؟ آن چيست ؟ و دنبال کشف حقیقت است . آیا ما در دوره ابتدایی ، در دوراني  که همین بچه در آموزش و پرورش است ، این روحیه را تقویت می کنیم یا کاهش می دهیم ؟

دراین راستا ، پس از درگذشت اين دغدغه دار توسعه كشور ، از سوي بزرگان شهرستان آران و بیدگل ، پيشنهاد احداث مجتمع علمي فرهنگي زنده ياد دکتر حسین عظیمی آراني ارايه شد تا واحد هايي از "دبستان تا دانشگاه"  در آن تاسيس شود كه پيشرفت مناسبي هم در اين زمينه صورت گرفته است .

 خواهش مي كنم اين موضوع با محوریت امام جمعه محترم ، فرماندار محترم و آموزش و پرورش استان و شهرستان ، به عنوان یک مجموعه ای که بتواند نقش پژوهش سرای دانش آموزی دكتر عظيمي را نيز برجسته سازد ، پيگيري شود تا  این مجتمع به سرانجامی مناسب برسد .

از امام جمعه محترم ، دوستانمان درآموزش و پرورش استان ، فرماندار محترم ، مديريت محترم آموزش و پرورش شهرستان و همچنين مؤسسه زنده ياد دكتر حسين عظيمي آراني دعوت می کنم که براي پيگيري تكميل اين مجتمع نشستي داشته باشيم .

اميدواريم با راه اندازي اين مجتمع ، انديشه هاي ارزشمند مرحوم دكتر حسين عظيمي را كه به نهادينه شدن روحیه علمی ، تحقیق و پژوهش در دانش آموزان خواهد انجاميد ، به عنوان یک نمونه اجرایی در زادگاه این طلايه دار توسعه ايران ، عملي كنيم تا سال های سال خدمت به توسعه اقتصادی ، فرهنگی و اجتماعی کشور و استان را در پي داشته باشد . انشاءاله .