محورهای اصلاحی نهادها

ضمناً دکتر عظیمی در اصلاح این نهادها معتقدند که باید محورهای زیر مورد توجه ویژه باشند:

1-      تقویت مبانی علمی و فنی

2-      گسترش مشارکت و تقویت جامعه مدنی

3-      تقویت نگرش علمی در مدیریت و اجرا

4-      تغییر نگرش به بازار و قیمت ها

5-      اصلاح اساسی در سیاست خارجی و نهایتاً علم باوری

6-      مشارکت علم و فن

7-      محیط آرام و مطمئن که در گرو تشنج زدایی از روابط خارجی است

8-      تقویت رشته های پیوستگی اقتصادی، فرهنگی، سیاسی با همسایگان و البته نیروهای دفاعی قابل اتکا

نقد و بررسی نهایی

دکتر حسین عظیمی در چند نوشتار خود پیرامون توسعه نیافتگی ایران به تأثیر توسعه جوامع صنعتی بر جوامع دیگر اشاره می کند. وی در زمینه توسعه ایران معقتد است به تمدن صنعتی فکر کنیم تا به شرق و غرب، بایستی قانونمندی هایی را دریابیم و بر اساس شرایط، روش های سر و سامان دادن به تمدن خودمان را پیدا کنیم، او معتقد بود که ما بایستی الگوی توسعه خودمان را طراحی نماییم و این از جمله نکات بسیار جالب ایشان است که به بعد توسعه درون زا توجه خاصی دارد، البته تمام جوانب را مطرح نمی کند، تأکید بر بعد فرهنگ توسعه نیافتگی ایران دارد و معتقد بود بایستی خود اتکا باشیم که برخورد علمی را به درون جامعه برده و به اصالت انسان های خودمان اهمیت بدهیم. به اعتقاد او افزایش میزان رشد جمعیت و تحول ساختار سنتی تولید اقتصادی و در نتیجه به هم خوردن تعادل معیشتی این جوامع به افزایش حجم فقر، بیکاری پنهان، نیازهای آموزشی و بهداشتی منجر به وابستگی می شود و مدار بسته توسعه نیافتگی جوامع را کامل می کند.

جنبه های مثبت دیدگاه دکتر عظیمی

1-      فروتنی و سخت کوشی دکتر عظیمی برای توسعه علمی کشور سرمشق و مثال زدنی است و دغدغه های ایشان، تلاش در جهت توسعه متوازن کشور بوده و معتقد بود نظام قتصادی باید به سوی توسعه عدالت اجتماعی حرکت کند.

2-      به برنامه های توسعه درون زا معتقد بود.

3-      ایشان معتقد بودند که برای وصول به غایت توسعه پایدار، در مرحله اول باید چالش ها و موانع فراروی توسعه در هر زمینه مشخص شود و سپس برنامه های اجرایی متناسب با آنها تنظیم، تصویب و پیاده شود.

4-      وی چالش های جامعه ایران را با تأکید بر اقتصاد مطرح کرد.

5-      دکتر حسین عظیمی نشان داد که ذهنی فوق العاده سیستماتیک دارد و موضوع و دغدغه اصلی ایشان توسعه نیافتگی ایران و مدارهای توسعه نیافتگی بود.

6-      دکتر عظیمی کاهش فقر و توزیع عادلانه درآمد را نشان توسعه پایدار می دانست.

7-      گرایش به توسعه اجتماعی او را از نئوکینزگرایان جدا می کند، از این جهت به نقض دولت در ایفای عدالت اجتماعی اهمیت می داد و اعتقاد داشت برخی مداخله های دولت می تواند اقتصاد را متحول کند و معتقد بود توسعه یافتگی نصیب دولت ها است، باید علت عقب ماندگی را نیز در آنجا جست و جو کرد.

نکته قابل تأمل

تأکید وی بر فرهنگ و تغییر آن به عنوان بنیان توسعه دیده می شد و بنابر اهمیت فرهنگی خود، صرفاً به نقش مؤثر عوامل فرهنگی در توسعه پرداخته است. و توجه محض به عوامل فرهنگی سبب شده که تأثیر عوامل اقتصادی – اجتماعی، شاید به تعبیری بتوان گفت که باید حفظ هویت فرهنگی و تقویت عوامل مثبت در باورهای مردم، و تلاش در جهت ایجاد مبانی لازم جهت خلق علوم و تکنولوژی مدرن در داخل کشور، به تدریج کلیه مشکلات توسعه نیافتگی از میان می رود، ولی مسئله حساسیت زمان و لزوم طی دوران گذار در کوتاه ترین زمان ممکن مطرح است و از این رو توجه به عوامل اجتماعی مؤثر در روند توسعه و هم چنین به هر دو بعد توسعه درون زا و همه جانبه و توجه به ساختار و کارکرد جامعه ( اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی، سیاسی، جغرافیایی، سیاسی و مدیریتی ) ضرورت می یابد.

نتیجه گیری

توجه اصلی دکتر حسین عظیمی، خودورزی و اندیشه ورزی در خصوص توسعه ایران بود. و از منظر ایشان « توسعه فرایندی است که طی آن باورهای فرهنگی، نهادهای اجتماعی، نهادهای اقتصادی و نهادهای سیاسی به صورت بنیادی متحول می شوند تا متناسب با ظرفیت های شناخته شده جدید شوند و طی این فرایند، سطح رفاه جامعه ارتقا می یابد. بر این اساس وی « عصاره و جوهر » را متکی « بر مبانی علمی و فنی نوین بشری » ارزیابی کرده و در عرصه اقتصادی مدعی است « جامعه توسعه یافته جامعه ای است که اساساً برای تولید به مبانی می اندیشد و جامعه توسعه نیافته هنوز توان این کار را پیدا نکرده است، لذا از این دیدگاه درخت توسعه اقتصادی بر ریشه ای کارآمد، یعنی فرهنگ مناسب استوار است.

دکتر حسین عظیمی از دو مسیر اصلی قابل تصور برای پیمودن فرایند توسعه، یعنی محوریت تحول فرهنگی ( حکومت اندیشه و کلام ) و محوریت تحول فیزیکی ( حکومت سرمایه ) محور اندیشه، یعنی تحول فرهنگی را مقدم می داند و در زمینه اهمیت باورها و ارزش ها در فرایند توسعه می نویسد: یک تمدن با یک یا چند اندیشه ( بصیرت ) اساسی شکل می گیرد. این تمدن، با زوال آن اندیشه یا اندیشه ها سقوط می کند و نیز هر تمدن بر اساس اندیشه و بصیرت اصلی آن دارای ظرفیت خاصی است و نمی توان از ظرفیت اصلی اندیشه های خود تجاوز کند.

وی در این رویکرد باورهای مناسب فرهنگی عمده و اساسی و لازم برای فرایند توسعه اقتصادی را این گونه بر می شمارد: « حاکمیت نگرش علمی بر باورهای فرهنگی جامعه، باور فرهنگی به برابری انسان ها، باور فرهنگی به لزوم احترام به حقوق دیگران، باور فرهنگی به آزادی سیاسی، باور فرهنگی به لزوم توجه معقول به دنیا و مسائل مادی مربوط به آن و دوری از ریاضت و زهد نامعقول».

هم چنین وی تأکید داشت: « در زمینه تحول مناسب فرهنگی، حداقل سه استراتژی اصلی در این زمینه را باید با جدیت پی گیری کرد و منابع انسانی و فرهنگی لازم برای تحقق حرکت در این مسیرها راتأمین نمود: تخصیص منابع کافی به جنبه های پرورشی، به ویژه در مدارس ابتدایی و راهنمایی، تأمین نیازهای اساسی زندگی و حیات اکثریت جامعه و الگوسازی فرهنگی مناسب، از نظر دکتر عظیمی نهادها و ساختارهای سازمانی تأمین کننده، تحکیم کننده، شکوفا ساز تمدن و لازم برای توسعه ایران در مقطع فعلی باید دارای 15 نهاد با ویژگی های اصلی توسعه لازم را دارا باشند که به آن در متن مقاله اشاره شده است.

آثار علمی دکتر حسین عظیمی

1-      عظیمی، حسین، مدارهای توسعه نیافتگی در اقتصاد ایران، تهران، نشر نی، 1374

2-      __، راهنمایی بر بحران در تئوری اقتصادی معاصر، تهران، امیرکبیر، 1362

3-      __، ایران امروز در آینه مباحث توسعه ( برای حل بحران کوتاه و بلند مدت اقتصادی کشور چه می توان کرد) تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، 1378

4-      لیونیگیتون، آرتور، ترجمه حسین عظیمی، سیاست اجتماعی در کشورهای در حال توسعه، تهران، وزارت برنامه و بودجه، مرکز مدارک اقتصادی – اجتماعی و انتشارات، 1368

5-      __، اندیشه توسعه و برنامه ریزی در ایران، تهران، مجموعه مقالات همایش پنجاه سال برنامه ریزی توسعه در ایران، سازمان برنامه و بودجه، ج 1، 1378

6-      __، دیدگاهی از نظریه توسعه، نشریه جهاد

7-      __، توسعه اقتصادی و توسعه سیاسی، ( گفتگو با دکتر حسین عظیمی )، نشریه راه نو، شماره 18

8-      __، دین، فرهنگ، و توسعه، کتاب توسعه، نشر توسعه، شماره 4

9-      __، لزوم تعریفی درباره غرب صنعتی، ما و غرب، گردآوردندگان حسین اشکوری و همکاران، تهران، انتشارات حسینیه ارشاد، 1376

10-   __، دورنمای بازار نفت و آینده اقتصاد ایران، مجله اطلاعات سیاسی – اقتصادی، مهرماه 1365

11-   __، نقش دولت در حمایت از صنایع کشور، مجله اطلاعات سیاسی – اقتصادی، 1370

12-   __، توسعه صنعتی و فرهنگ خاص آن در ایران، مجله اطلاعات سیاسی – اقتصادی، اسفند 1364

13-   __، کتاب آگاه توزیع زمین و درآمد کشاورزی در آستانه اطلاحات ارضی، مؤسسه انتشارات آگاه، تهران، 1361

14-   __، توسعه اقتصادی و سیاست اقتصادی کشاورزی، شماره 27، مجله اطلاعات سیاسی – اقتصادی

15-   __، ظرفیت تولید و عوامل اصلی آن در بخش کشاورزی، 29 تیرمان 1365، سازمان برنامه و بودجه

16-   __، ظرفیت مالیاتی در بخش خدماتی غیر دولتی، سازمان برنامه و بودجه، مهرماه 1365

17-   __، تحلیلی از پدیده تورم، سازمان برنامه و بودجه، شهریور 133

18-   __، تحلیلی از تحول بودجه عمومی کشور طی سال های 64-1350، آذر 1363، سازمان برنامه و بودجه

19-   __، بودجه و توسعه اقتصادی در ایران، مجله اطلاعات سیاسی – اقتصادی، شماره پنجم، 1366

20-   __، توسعه، فرهنگ و آموزش،  مجله اطلاعات سیاسی – اقتصادی، شماره 38، مهر و آبان 1369

21-   __، کتاب، آگاه ( مسائل ایران و خاور میانه ) مقاله نیازهای اساسی جمعیت کشور از زبان آمار و ارقام، تهران، 1360

22-   __، مسائل و مشکلات ساختار اقتصاد ایران، کیهان، 1365

23-   __، مدارهای توسعه نیافتگی در اقتصاد ایران، هفته نامه آینه، 23 دی ماه 1368

24-   __، مسائل اساسی در بازسازی و توسعه اقتصادی ایران، ارائه در سمینار بازسازی اقتصادی جمهوری اسلامی ایران، 21-19 مهرماه 1368

25-   فروغی، محمد علی، اصول علم ثروت ملل ( اولین کتاب علم اقتصاد در ایران ) مقدمه حسین عظیمی، تهران: نشر و پژوهش فروزان، روز، 1377