بزرگداشت دکتر عظیمی اقتصاددان فرهیخته

چهارمین سالگرد بزرگداشت دکتر حسین عظیمی (آرانی)، نظریه پرداز توسعه کشور در اردیبهشت ماه گذشته در دانشکده اقتصاد دانشگاه علامه طباطبایی برگزار شد. این برنامه از طرف مؤسسه عالی آموزش و پژوهش مدیریت و برنامه ریزی ایران ، مؤسسه مطالعات دین و اقتصاد طراحی شده بود. در این برنامه که با عنوان « مدارهای توسعه نیافتگی در اقتصاد ایران » که نام یکی از کتابهای دکتر عظیمی نیز می باشد، نامگذاری شده بود ، ضمن ایراد سخنرانی چند تن از استادان علم اقتصاد و بررسی دیدگاهها و نظرات مرحوم عظیمی ، میزگردی نیز با این عنوان برگزار شد. در گزارشی که در ادامه آمده است ، خلاصه ای از این برنامه را مرور می کنیم.

جلسه با سخنرانی دکتر شاکری ، ریاست دانشکده اقتصاد دانشگاه علامه طباطبایی آغاز شد. وی اظهار امیدواری کرد که بزرگداشت ایشان به این باشد که روش دکتر عظیمی در تحلیل ، تدریس ، مقاله نویسی و پیگیری موضوعات اجتماعی راهنمای دوستان دانشجو ، معلمان و علاقه مندان ایشان قرار گیرد و راه را برای پیاده سازی اندیشه های دکتر عظیمی هموار کند. سخنران ضمن اشاره به این جمله دکتر عظیمی که « شاید روش آموزش علوم اجتماعی همان باشد که باید از مفاهیمی هر چند ناآشنا و نامفهوم شروع کرد ، دور مسیر دایره ای پیش رفت و به نقطه اول بازگشت و مطالعه را با تحقق ماهیتی تازه آغاز کرد ، اظهار داشت که شاید این منش و روش ایشان برای مطالعه و تجزیه و تحلیل مسائل علمی بوده که به تمامی آثار ایشان جذابیت و تازگی بخشیده است . این ویژگی مؤثر در آثار مرحوم عظیمی باعث شده است که هر بار خواننده یکی از کتابها یا مقالات ایشان را مطالعه می نماید متوجه نکات جدید شده و در مورد آن به فکر فرو می رود.

نورمحمدی از دیگر سخنرانان این مراسم به بیان فعالیتی که برای گردآوری آثار دکتر انجام شده و در حال انجام است ، پرداخت .

مرحوم دکتر عظیمی نوشته های بسیاری دارد که متأسفانه فرصت کافی برای تدوین آنها در زمان حیات ایشان فراهم نشد. بسیاری از آثار دکتر به صورت پراکنده در مجلات مختلف و یا به صورت سخنرانی یا نوشته در سازمانها و مراکز مختلف وجود دارد.

در سال 82 که دکتر عظیمی به ناگاه مرحوم شد ، قرار بر این شد که در دفتر مرکز مدارک و انتشارات علمی سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور ، کار بررسی ، سازماندهی و انتشار این مجموعه ها صورت گیرد تا در اختیار جامعه علمی و علاقه مندان قرار گیرد . از نمونه آثار لیست شده در کتابخانه دکتر می توان به پایان نامه هایی که ایشان مشاوره و راهنمایی آنها را بر عهده داشتند ، مجلات و گزارشها و بخش عمده ای نیز مربوط به دست نوشته های ایشان و اسلایدهایی که جهت تدریس آماده شده بود اشاره کرد . به غیر از آثاری که به صورت عمومی منتشر شده است ، حدود 64 عنوان مقاله در دست نوشته های دکتر و 74 مورد گزارش از کارهای دکتر به همراه تعدادی سخنرانی ، پروپوزال و نیز تعدادی مقاله برای شرکتها و سازمانهای مختلف یافت شده است از کارهای مهمی که این دفتر در آینده قرار است انجام دهد ، جمع آوری سخنرانیها و مصاحبه های ایشان و همچنین دسته بندی دست نوشته ها و مقالات مختلف بر اساس موضوع می باشد که در سازمانهای مختلف در دست برخی از دوستان ، دانشجویان و ... قرار دارد. برای تحقق بهتر این امر ، نورمحمدی از تمامی افراد حاضر در جلسه بزرگداشت درخواست کرد که در صورت در اختیار داشتن چنین اثراتی از دکتر عظیمی با مرکز مدارک و انتشارات علمی سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور همکاری کنند.

نورمحمدی اظهار داشت در بررسی که انجام داده ، مشخص شده است که دکتر عظیمی بر روی حدود 100 محور از مباحث اقتصادی تحقیق کرده و مقالاتی به جا گذاشته است.

نورمحمدی برنامه های آتی دفتر را تهیه کتاب نامه دکتر عظیمی ، جمع آوری تمامی نوشته ها ، مصاحبه ها و سخنرانیهای ایشان و انتشار آنها ، تهیه یک کتاب از زندگی نامه ایشان به همراه یک فیلم و همچنین نقد آثار دکتر معرفی کرد. ایشان در خاتمه سخنان خود به بیان سخنانی از دکتر پرداخت که می تواند نشان دهنده نگرش علمی و انسانی وی باشد.

« با توجه به حل مشکلات جامعه ایران است که سالهای طولانی از عمر خود را به تحقیق و بررسی در مسائل اقتصادی کشور گذرانده ام و هیچگاه نیز علم برایم مطرح نبوده و با توجه به عقیده ای که در تلاش پژوهشی خود طی چند دهه گذشته برایم شکل گرفته ، من را بر این باور می دارد که حداقل در علوم اجتماعی ، بحث پیگیری علم برای علم بحث سازنده نیست . علم اجتماعی و اقتصاد ، اگر علم باشد ، فقط برای جامعه است و بس . حاصل این تلاش جدای از پرورش دانشجویان ، هزاران صفحه پراکنده است که موضوع اصلی تمامی آنها بحث و بررسی مسائل توسعه نیافتگی ایران است . در نوشته های خود کوشیده ام که از یک طرف به ترمیم شفاف تر ، شیرین تر و قابل فهم تر از این وضعیت نامطلوب بپردازم و از طرف دیگر تلاش و کوششم بر این بوده است که علت یابی کرده و راه حل مشکلات را در حد توان و اندیشه خود مطرح کنید.

سخنران دیگر ، دکتر نوری نائینی ، عضو هیئت علمی دانشگاه شهید بهشتی و دوست و همکار قدیمی دکتر عظیمی ، ضمن بیان خاطراتی از حسین عظیمی ، به بیان یک سری تفکرات و ایده ها و اندیشه های وی پرداخت و گفت : سالهای دوران دانشجویی دکتر عظیمی سالهای دهه 40 سالهای شور و شوق دانشجویی و ابراز وجود دانشجویان و سالهای شکل گیری تحقیقات گروهی به حساب می آمد.

دکتر عظیمی در گروه تفکری خاص خود ، یکی از سران علمی و جنبش دانشجویی بود . دقت و تفکر خاصی به عنوان یک دانشجو داشت و همه چیز را به راحتی نمی پذیرفت . رساله دکتری او که در مورد فقر و توزیع درآمد در ایران بود ، هنوز پس از گذشت حدود 20 سال مقاله که از آن باقیمانده به عنوان مرجع برای پایان نامه های دانشجویی قابل استفاده می باشد . دکتر عظیمی به عنوان یک متفکر اقتصادی در سالهای پس از انقلاب که تفکرات اقتصادی در حال شکل گیری بود و تلاشهایی برای برنامه ریزی کشور صورت می گرفت ، شناخته شد . وی مجذوب هیچیک از گروهها و سازماندهی ها نشد بلکه در برابر همه ایستاد و آنچه را که به نظرش نادرست می آمد ، با شهامت بیان کرد. ادعای وی این بود که هر موضوع و منطقی باید با اصول اقتصاد ایران سازگاری داشته باشد. باید اقتصاد ایران و اصول آن را بشناسیم و سپس مدلها و تئوریها را برای آن به کار ببریم . همانطور که تجربه نشان داده است به جز این راه به جایی نمی بریم . عظیمی معتقد بود که مفهوم توسعه اقتصادی راه میانبر ندارد و نمی توان در عرض 3، 4 سال اقتصادی را به توسعه رساند و یا اقتصاد در حال توسعه ای را به اقتصاد توسعه یافته تبدیل کرد ، هرچند که از منابع ارزی و درآمدهایی مانند انرژی نفت و گاز استفاده کنیم این خدمتی بود که دکتر عظیمی به تنهایی آغاز کرد و امروزه خوشبختانه طرفداران بسیاری دارد. کتاب مدارهای توسعه نیافتگی عظیمی نشان می دهد که واقعیت های اقتصادی ایران و مسائل آن را به خوبی می شناخت و به دنبال یک راه حل علمی – کاربردی برای حل این مسائل بود. توسعه همراه با مردم ، توسعه سازگار و با فرهنگ و دارای یک ساختار منطقی – بومی و انعطاف پذیر و کارآمد چیزی بود که دکتر عظیمی فکر می کرد و به درست فکر می کرد. به همین دلیل به آموزش ابتدایی بسیار اهمیت می داد. توسعه پیش نیازهای فردی دارد ، بخصوص در دنیای امروز که به سرعت به سمت جهانی شدن پیش می رود. چاره ای نداریم جز آنکه خود را برای آن آماده کنیم و عظیمی اعتقاد داشت که باید فرهنگ سازی کنیم . آن هم یک فرهنگ پویای مترقی که با جریان به روز جهان همراه باشد.

نکته دیگری که همواره در نوشته ها و صحبت های ایشان دیده می شود ، اشتغال مولد و توسعه مشارکتی است با وجود فقر و عده ای بیکار نمی توان به توسعه رسید . فقر و توسعه متضاد هم اند . اگر بخواهیم توسعه یافته باشیم ، حتماً باید بر فقر غلبه کنیم و برای این کار هم باید به جنبه های توزیع درآمد توجه کنیم و هم به جنبه های توسعه ای ، بدین معنی که در کجا و چگونه این درآمد باید ایجاد شود و چطور تقسیم شود این جز در یک اقتصاد مشارکتی امکان پذیر نیست به همین دلیل است که مرحوم عظیمی هنگامی که ریاست مؤسسه عالی آموزش و پژوهش برنامه ریزی را پذیرفت ، در اولین اقدام توسعه مشارکتی بسیار که قوی داشت معتقد بود که این مشارکت باید همگانی شده و به پایین ترین طبقات اجتماع و دست اندرکاران رسیده و خواسته های آنها مورد توجه قرار گیرد. اگر بخواهیم توسعه ما توسعه پایدار باشد ، به جز راهی که دکتر عظیمی ترسیم کرده بود و اکنون تقریباً تمامی بزرگان نسبت به آن اتفاق نظر دارند ، راهی را در پیش نداریم . دکتر عظیمی به بخش کاربردی اقتصاد بسیار اهمیت می داد. مدلهای کمی را می شناخت اما در چارچوب آنها محبوس نمی شد. معتقد بود که ابتدا باید واقعیت های اقتصادی ایران را شناخت و سپس مدلی برای آن طراحی کرده ، ببینیم اطلاعات تا چه حد آن را به ما نشان می دهند . اگر مدلی نتوانست با اطلاعات سازگار شود ، اشتباه از مدل ماست نه از واقعیت ها مدلها را باید با واقعیت سازگار کرد و این درس بزرگی بود که دانشجویان دکتر عظیمی از او آموختند.

دکتر نوری نائینی در پایان سخنان ضمن اشاره به اندیشه دکتر عظیمی برای تأسیس یک مؤسسه پژوهشی مستقل از افرادی که علاقه مند به برداشتن گامی برای اقتصاد ایران می باشند ، خواست که تلاش کنند این فکر و خواسته دکتر را جامه عمل بپوشاند.

در پایان گردهمایی ، میزگردی با مدیریت فرشید یزدانی ، کارشناس اقتصادی و با حضور 3 نقر از استادان اقتصاد و جامعه شناسی برگزار شد . محور این میزگرد یکی از دغدغه های دکتر و یکی از مباحث مهم دهه اخیر تحت عنوان مدارهای توسعه نیافتگی ، بود و با حضور دکتر علی رضاقلی ، دکترای جامعه شناس ، دکتر فرشاد مؤمنی دکترای اقتصاد و عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبایی و صاحبنظر در مباحث توسعه اقتصادی و دکتر وحید محمودی عضو هیئت علمی دانشگاه تهران برگزار شد.

اعضای میزگرد حول دو بحث اصلی سخنانی ایراد کرده و به دیدگاه مرحوم دکتر عظیمی نیز در آن موارد اشاره کردند. بحث اول این بود که هنگامی که دکتر عظیمی بحث مدارهای توسعه نیافتگی را مطرح می کند ، به نظر می رسد نوعی ضعف نظری وارد آن می شود ، در کنار آن کسانی که به مباحث توسعه می پردازند ، امید و امکان پذیری آن را در نظر دارند. آیا این پارادکس قابل حل است ؟ و بحث دیگر آنکه در دهه پنجاه در غرب بحثی با عنوان دایره های شوم مطرح شد . آیا این بحث مدارهای توسعه نیافتگی می تواند با آن ربط داشته باشد یا خیر ؟

نتیجه بحثها و صحبتهای مفصلی که توسط استادان در این میزگرد صورت گرفت ، می توان به این صورت خلاصه کرد:

اصولاً توسعه به معنای خروج از لفافه ای است که پوشاننده سرتاسر حیات یک ماهیت توسعه نیافته است و تا زمانی که گروهی از دورهای باطل وجود دارد ، این ماهیت اجازه ظهور و بروز پیدا نخواهد کرد . ایده دورهای باطل سنگ بنای ظهور اندیشه توسعه بود. کاری که دکتر عظیمی کرد این بود که این آموزه را معطوف به شرایط خاص ایران کرد و از این جهت مورد استقبال چشمگیر و فزاینده قرار گرفت.

تأکید دکتر عظیمی برای یافتن راه حل بسیاری از مشکلات و مسائل ، معطوف به ظرفیت ها و قابلیت های انسانی و نوآوری بود.

بر اساس نظر جمع ، نظریه نهادگرایی نظریه مناسبی برای تحلیل مسائل است . اما تعیین و شناخت وضع موجود اهمیت خاصی دارد . باید بحث موضوع متناسب با شرایط داخلی صورت گیرد . دکتر عظیمی در این زمینه اول بود که این بحث را وارد حوزه ملی کرده و پیش ببرد ، امیدواریم که راه ایشان پر رهرو باشد و بتوانیم روز به روز این مدارهای توسعه نیافتگی را پیش ببریم.